از مهم‌ترین و خاطره‌انگیزترین دوره‌های زندگی هر خانواده  بارداری و تولد نوزاد است، اما این دوران همواره با احساس شادی همراه نیست. تغییرات هورمونی، جسمی، روانی و اجتماعی می‌تواند برخی زنان را در معرض اختلالات خلقی، به‌ویژه افسردگی، قرار دهد. افسردگی در دوران بارداری و پس از زایمان از شایع‌ترین اختلالات سلامت روان است که در صورت تشخیص و درمان به‌موقع، به‌خوبی قابل کنترل و درمان خواهد بود.

برخلاف برخی باورهای نادرست، افسردگی در این دوران نشانه ضعف شخصیت یا ناتوانی مادر نیست، بلکه یک بیماری پزشکی است که همانند سایر بیماری‌ها نیازمند تشخیص و درمان علمی است.

علائم افسردگی:

مهم‌ترین علائم این اختلال شامل غمگینی مداوم، اضطراب، بی‌حوصلگی، گریه‌های مکرر، کاهش انرژی، اختلال خواب، تغییر اشتها، احساس بی‌ارزشی یا گناه، کاهش علاقه به فعالیت‌های روزمره و دشواری در برقراری ارتباط عاطفی با نوزاد است. در موارد شدید، ممکن است افکار آسیب به خود یا نوزاد نیز ایجاد شود که نیازمند مراجعه فوری به روان‌پزشک است.

چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟

سابقه افسردگی یا اضطراب، افسردگی پس از زایمان در بارداری قبلی، اختلال دوقطبی، استرس‌های شدید خانوادگی یا اقتصادی، کمبود حمایت عاطفی، کم‌خوابی، مشکلات زناشویی و برخی بیماری‌های جسمی مانند کم‌خونی یا اختلالات تیروئید، احتمال ابتلا به این بیماری را افزایش می‌دهند.

چگونه می‌توان از افسردگی پیشگیری کرد؟

اگرچه همیشه نمی‌توان از بروز این بیماری پیشگیری کرد، اما انجام منظم ویزیت‌های دوران بارداری و پس از زایمان، شناسایی زودهنگام علائم، حمایت عاطفی و عملی خانواده و ارجاع به‌موقع مادران در معرض خطر به روان‌پزشک یا روان‌شناس، نقش مهمی در پیشگیری و کاهش شدت بیماری دارد.

خود مادر نیز می‌تواند با رعایت چند نکته ساده، از سلامت روان خود بهتر مراقبت کند. استراحت کافی، کمک گرفتن از همسر و اعضای خانواده، نداشتن انتظار بی‌نقص بودن در انجام وظایف مادری، تغذیه مناسب، مصرف مایعات کافی، رسیدگی به مشکلات جسمی مانند کم‌خونی و اختلالات تیروئید، بیان احساسات و اختصاص زمانی هرچند کوتاه برای استراحت یا انجام فعالیت‌های مورد علاقه، از اقدامات مؤثر در کاهش فشارهای روانی هستند.

همچنین زنانی که سابقه بیماری‌های روان‌پزشکی دارند، بهتر است از دوران بارداری با پزشک خود درباره برنامه پیشگیری و مراقبت پس از زایمان مشورت کنند.

درمان:

خبر امیدوارکننده این است که افسردگی دوران بارداری و پس از زایمان در بیشتر موارد قابل درمان است. درمان بر اساس شدت علائم انجام می‌شود و می‌تواند شامل روان‌درمانی، حمایت خانوادگی و اجتماعی و در صورت نیاز، دارودرمانی باشد.

در موارد خفیف تا متوسط، روان‌درمانی به‌ویژه درمان شناختی ـ رفتاری و درمان‌های حمایتی، نتایج بسیار خوبی به همراه دارد. در موارد متوسط تا شدید نیز ممکن است مصرف داروهای ضدافسردگی ضروری باشد که انتخاب آن باید تنها توسط روان‌پزشک و با توجه به شرایط بارداری یا شیردهی انجام شود.

ترس از مصرف دارو:

یکی از باورهای نادرست رایج، ترس از مصرف داروهای ضدافسردگی در دوران بارداری یا شیردهی است. تصمیم درباره مصرف یا عدم مصرف دارو باید تنها توسط پزشک متخصص گرفته شود. در بسیاری از موارد، درمان نکردن افسردگی می‌تواند خطرات بیشتری نسبت به مصرف داروی مناسب برای مادر و نوزاد به همراه داشته باشد. بنابراین قطع یا شروع خودسرانه دارو به هیچ عنوان توصیه نمی‌شود.

چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت بروز افکار خودکشی، افکار آسیب به نوزاد، گیجی شدید، رفتارهای غیرعادی، بی‌خوابی شدید همراه با آشفتگی یا ناتوانی در انجام فعالیت‌های روزمره، مراجعه فوری به روان‌پزشک ضروری است.

جمع‌بندی:

افسردگی در دوران بارداری و پس از زایمان، بیماری شایع اما قابل درمانی است. تشخیص زودهنگام، حمایت خانواده، استراحت کافی، تغذیه مناسب، مراجعه به‌موقع به متخصص و در صورت نیاز، درمان دارویی زیر نظر پزشک، می‌تواند از بسیاری از پیامدهای ناگوار این بیماری پیشگیری کند. سلامت روان مادر، نقش مهمی در سلامت نوزاد و استحکام خانواده دارد و توجه به آن باید یکی از اولویت‌های مراقبت‌های دوران بارداری و پس از زایمان باشد.

«دکتر آرش منصوری» متخصص روان‌پزشک بیمارستان شهدای سلامت نی‌ریز